De objectieve blik van Marlies ter Borg tegenover de haatdragende blik van Hans Jansen.

Team al-Yaqeen

Voor een beter begrip tussen moslims en christenen heeft filosofe Marlies ter Borg alle gemeenschappelijke verhalen uit Koran en Bijbel verkort naast elkaar gezet.

Huiveringwekkend, vindt arabist Hans Jansen. „Dit beschadigt de relatie juist. De boeken zijn niet te vergelijken.’’

Ter Borg was hoogst verbaasd toen ze vijf jaar geleden in een boekwinkel de Koran opensloeg en daarin Jezus tegenkwam. Alleen heet hij daar ‘Isa. „Nooit geweten.”

Tot haar verrassing kwam ze in de Koran veel meer bijbelse figuren tegen, zoals Abraham die in de Koran Ibrahiem heet, of Jozef/Joesoef en Maria/Marjam. Ook in de Koran bouwt Noeh (Noach) een ark en drijft Mousa (Mozes) in een mandje over het water. Zo ontstond het idee voor het boek ’Bijbel en Koran in verhalen’.

Ter Borg ploegde met behulp van Karima Bisschop van de website www.moslima.nl en godsdienstwetenschapper Marloes Keller van de Ikon beide boeken door, ’niet gehinderd door enige theologische kennis’ maar wel met de ’objectieve benaderingswijze’ van een filosofe. „Ik voelde me Klein Duimpje met de zevenmijlslaarzen.’’

De filosofe besloot alleen de gemeenschappelijke verhalen verkort weer te geven. Zeventien in totaal. Zonder duiding. „Die overeenkomsten vond ik zelf het verrassendst en ik vind dat we het in deze maatschappij juist nodig hebben om te kijken naar wat we delen. We zijn te veel geneigd om naar de verschillen te kijken. Als minister Vogelaar zegt dat in Nederland een joods-christelijke-islamitische cultuur ontstaat, dan zeg ik dat die er allang is, want de overeenkomsten zijn opmerkelijk.’’

Zelfs de profeet Mohammed komt volgens de islamitische interpretatie van de auteurs al in de Bijbel voor, al is de Bijbel ver voor Mohammeds geboorte geschreven. Mohammed zou de door Jezus aangekondigde opvolger zijn (Johannes 14:16). In het christendom wordt die opvolger als de Heilige Geest gezien.

Elke minister, elke ambassadepost die iets met moslims te maken heeft, zou dit boek moeten aanschaffen, vindt Ter Borg.

„Als Wilders de Koran wil verbieden en daarnaast zegt dat overspelige vrouwen volgens de islam gestenigd kunnen worden, moet hij er wel bij vertellen dat deze vorm van doodstraf niet in de Koran voorkomt, maar in de Bijbel. Van volksvertegenwoordigers en wetenschappers mogen wij verwachten dat ze de feiten zo volledig mogelijk weergeven. Anders is het moedwillige eenzijdige voorlichting. Of ze hebben te weinig dossierkennis. Dan zeg ik: U moet zich schamen. Maar iedereen neemt het over en loopt erachteraan.’’

Laat me dan eens zien waar het staat in de Koran of de Bijbel, vroeg Ter Borg zich steeds af bij het samenstellen van haar boek. Zo trok zij de conclusie dat de Bijbel veel afwijzender is over homofilie dan de Koran. Om dit heikele thema niet te ontlopen, heeft Ter Borg het verhaal van Lot of Loet opgenomen dat ook in beide boeken voorkomt. Lot spreekt de menigte voor zijn huis toe die gemeenschap wil met zijn mannelijke gasten of engelen. Hij biedt het volk zijn dochters aan voor seksueel vermaak. Volgens Ter Borg wordt dit verhaal vaak aangehaald als afwijzing van homoseksuele relaties, terwijl het ’net zo goed kan gaan over een hoge vorm van gastvrijheid’. Het is volgens haar de enige context waarin in de Koran de herenliefde wordt besproken. In de Bijbel wordt het verbod op homofilie volgens haar nog eens onderstreept door de apostel Paulus en in het boek Leviticus.

Na haar vergelijkingsstudie vindt Ter Borg de Koran vaak milder dan de Bijbel. „In de Bijbel is het Eva die Adam verleidt te eten van de boom van kennis van goed en kwaad, het begin van de zondeval. Beiden worden verdreven uit het paradijs. In de Koran hebben Adam en Eva evenveel schuld, ze begaan samen de fout. Ze tonen berouw en Allah vergeeft het hen. Hij geeft hen een herkansing en de opdracht een goed leven te leiden. Dat vind ik milder dan dat de God van de Bijbel belooft over zoveel eeuwen voor een oplossing te zorgen in het offer van Jezus. Qua vergevingsgezindheid lijkt het bijna of de Koran door de bril van Jezus kijkt naar verhalen in het Oude Testament.’’

Opvallend vindt Ter Borg het verschil in de waardering van het lijden. „In de Bijbel is lijden de kern. Je moet door de diepte heen om het licht te zien. De Koran is daarin oppervlakkiger. Ook toont de Bijbel meer menselijke gebreken dan de Koran. Kijk naar de soms depressieve poëzie in de Psalmen waarin koning David zijn fouten noemt. In de Koran zijn de profeten echte helden die niets kwaads kunnen doen. Ik hoorde bijvoorbeeld van moslimstudenten die hard moesten lachen omdat de God van de Bijbel rust van zijn scheppingswerk op de zevende dag. Hoe kan God nu moe zijn, vroegen zij zich af. Dat is inderdaad wel gek, bedacht ik me.’’

Maar zijn de overeenkomsten niet vaak schijn? De verhalen lopen in beide boeken meestal anders af. In de Bijbel wordt Jezus gekruisigd. In de Koran niet. Daar is hij een grote profeet.

„Klopt, veel verhalen wijken uiteindelijk uiteen. De teksten heb ik bij elkaar gezet als een vorm van dienstverlening. Om aan te geven dat het een niet slechter of beter is dan de ander. De Koran is een vrij ontoegankelijk liedboek. Wij hebben de blanke pit uit de ruwe bolster gehaald. Bij de Bijbel hebben we de verhalen ingekort. Ik ga ervan uit dat de lezers intelligent genoeg zijn om zelf hun mening te vormen. Dit boekje is een startpunt van discussies. Geschreven voor drukke mensen die geen tijd hebben om de boeken zelf geheel door te lezen. Zakenmensen die in moslimlanden werken, kunnen met meer kennis over de Koran het ijs breken in gesprekken.’’

Arabist Hans Jansen, bijzonder hoogleraar voor ’het hedendaags islamitisch denken’ in Utrecht, is niet te spreken over het initiatief van Ter Borg, noemt het zelfs ’huiveringwekkend’. „Dé grote fout die zij maakt, is dat zij denkt dat moslims de Koran bekijken zoals christenen de Bijbel bekijken. Het gaat moslims er helemaal niet om of iets wel of niet in de Koran staat, maar om wat de islam voorschrijft. Naast de Koran zijn er nog vier groepen heilige boeken van belang voor moslims: de hadith (verhalen over het leven van Mohammed), de sharia (wetgeving), de fatwaverzamelingen en de korancommentaren. Daar kun je een bibliotheek mee vullen. Imams weten de juiste interpretaties. Volgens de sharia moet homo’s van een bergheuvel worden afgegooid, wat vroeger gelijk stond aan de doodstraf. En volgens de hadith moeten overspeligen wel degelijk gestenigd worden. Wilders vertelt dus niets verkeerds als hij zegt dat volgens de islam overspelige vrouwen moeten worden gestenigd. Iedereen weet toch ook dat dat gebeurt.’’

Dit boek kan schade berokkenen, het kan christenen ’onzeker maken over hun godsdienst’, verwacht Jansen. „Moslims gaan zich doodlachen om dit boek. De tranen biggelen over hun wangen van het lachen, omdat het zoveel christenen zal bevestigen in hun onzekerheid en verwarring over hun geloof. Er zijn zoveel mensen die denken dat alle godsdiensten gelijk zijn, terwijl deze twee godsdiensten heel verschillend zijn. Daarom lopen die zogenaamde overeenkomstige verhalen steeds anders af.”

Voor een beter begrip tussen moslims en christenen moet je ’het helemaal niet hebben over religie’, vindt de arabist. „Zeker als zakenman niet. Beter omgaan met elkaar moet zich uiten in praktische zaken. Hoe concreter, hoe beter. Geen dogmatische theologische kwesties over profeten en heilige boeken, maar gewone dagelijkse dingen zoals een goede buur zijn.”

Arabist Fred Leemhuis, docent ’talen en culturen van het Midden Oosten’ in Groningen, vindt het boek van Ter Borg wél zinnig, ’om van elkaar te weten dat deze verhalen bestaan én verschillen’. „Meer dan dat kun je er niet mee, want een synopsis van verhalen zegt niets over de functie, context en interpretatie ervan van de navolgers. Dat verschilt bovendien per periode, plaats en persoon. Geen enkel heilig boek staat op zichzelf. Als dit boek van Ter Borg aanleiding is tot een gesprek, ben ik tevreden, maar dan moet wel de vraag zijn: Ik zie dat dit verhaal anders afloopt dan dat van ons, wat bedoelen jullie daarmee? Dan heb je een begin.’’

Trouw.nl
19 oktober 2007